Preventie van dementie

Op de laatste dag van mijn 10-daagse boekenvoorstelling via facebook, koos ik een thriller waarin een dementerende vrouw de hoofdrol speelt, zij is de ik-figuur.

dementie

Het boek ‘Elisabeth is zoek’ kocht ik impulsief maar het kreeg gaandeweg een enorme waarde voor mij, vooral omdat ik de ziekte, dementie, van dichtbij moest meemaken en ik veel herken. Het is uiteindelijk een moordverhaal maar over dat deel van het verhaal gaat deze blog niet. Al moet ik toegeven dat het hele verhaal goed opgebouwd is, zeker voor een jonge, debuterende schrijfster.

Het verhaal

De oude dame, Maud, is vergeetachtig. Ze maakt een kop thee en vergeet te drinken. Ze gaat naar winkels en vergeet waarom. Soms is haar huis onherkenbaar of is haar dochter een vreemde. Haar wereld wordt steeds chaotischer en zij dreigt de controle te verliezen. Ze vergeet woorden of past ze aan, een stoel is een ‘zitding’ en sneeuw ‘wit zand’. Ze klaagt tegen haar dochter over de werkster, terwijl zij het was die poetste. Maud houdt wel hardnekkig vol dat Elisabeth, haar vriendin verdwenen is. Ze weet het zeker want het staat op een briefje in haar zak. In haar onafgebroken zoektocht nemen de mensen, politie, buren, haar dochter, de zoon van Elisabeth haar niet meer serieus. Dochter Helen verliest haar geduld, als ze niet tot haar moeder kan doordringen. Maud heeft eerder te maken gehad met een verdwijning. En ergens in haar beschadigde geest ligt het antwoord op een onopgelost zeventig jaar oud mysterie.

Lijstjes en tientallen keren dezelfde vragen

In het boek herken ik dwangmatigheden die ik dagelijks moet ervaren bij iemand die mij heel dierbaar is. Ik zie haar constant lijstjes maken. Haar dokter vertelde haar dat ze alles moet opschrijven en dat doet ze. Soms lukt dat, soms geraken de blaadjes door elkaar. Dat sorteert ze en stelt ze vragen tot ze alles weer begrijpt. Haar nieuwe pantoffels draagt ze niet, ze weet niet dat die van haar zijn. Telkens je iets vertelt, stelt ze bijkomende vragen, altijd dezelfde. En dan bij een nieuw bezoek, klinkt ze terug heel helder en hebben we hoop dat het terug zal beteren. Maar niets is nog blijvend. Toch weet ze de routinehandelingen nog heel goed uit te voeren, gelukkig.

Waar is mijn moeder?

Mensen die dementerend zijn, zijn vaak iets of iemand kwijt. Op een dag belde mijn dementerende vader mij om te vragen waar zijn moeder was. Ik antwoordde dat zij al jaren dood was. ‘En jij durft dat zomaar te zeggen?’ Hij sloeg de telefoon dicht. Ik heb heel veel spijt van mijn gebrek aan tact. Zijn realiteit op dat moment was een kind dat zijn moeder zocht. Nu ben ik geduldiger en blijf ik de vragen beantwoorden, steeds diezelfde, steeds opnieuw.
Het boek geeft redelijk goed weer wat er in het geheugen gebeurt: recente gebeurtenissen worden niet onthouden, terwijl het verre verleden vaak helder is. In het boek beseft Maud dat haar gedachten verward zijn. Ze beseft pijnlijk dat mensen haar niet serieus nemen en haar afwimpelen. Als lezer voel je de frustratie en de eenzaamheid van Maud en je krijgt een idee over hoe het moet zijn om verdwaald te zijn in je geest.

En wat zeggen Deepak Chopra en Rudolph Tanzi?

Dementie en de ziekte van Alzheimer komen frequent voor in mijn familieverhaal. Enkele jaren geleden las ik ‘Superbrein’ van Deepak Chopra en Rudolph E.Tanzi. Deze laatste is neuroloog aan Harvard Medical School en wereldberoemd door zijn baanbrekend onderzoek naar de oorzaak van de ziekte. Uiteindelijk zijn er nog geen oorzaken noch oplossingen gekend waar iedereen het eens mee is. Toch biedt het boek een hoopvolle kijk op de ziekte.
Het boek bekijkt het brein vanuit een breder perspectief en de auteurs stellen zich de vraag of er ook een leefstijlcomponent aan de ziekte is. Met andere woorden, kan onze manier van leven preventief werken om dementie te voorkomen? Dat is een vraag die ze niet met wetenschappelijke zekerheid kunnen beantwoorden maar iets waar beide auteurs rekening mee houden. Ze zeggen niet dat dementie het gevolg is van een slechte levensstijl. In de meeste gevallen is deze ziekte het gevolg van de combinatie van dysfunctionele genen en de leefstijl.

De top 5 van preventieve acties

De auteurs geloven dat wat goed is voor de geest, goed is voor het geheugen. Het brein beschouwen ze als een vloeiend proces en niet als een object. Denken en voelen zijn eveneens vloeiende processen. Daarom raden ze aan om positieve leefstijlveranderingen op het gebied van voeding, lichaamsbeweging, stress, meditatie toe te passen. Om tot dat besluit te komen, werden al verschillende onderzoeken gedaan op muizen.

De top 5 om Alzheimer te slim af te zijn:
1. Twee keer per week intensief sporten.
2. Voedsel dat goed is voor het hart, is goed is voor de hersenen; een mediterraan dieet, veel onbewerkte olijfolie, beperkt wijn en pure chocolade en een beperking van calorieën.
3. Uw hersenen blijven trainen
4. Zorg voor sociale contacten want eenzaamheid is een enorme risicofactor.

Baat het niet, het schaadt niet en een gezonde levensstijl zal ons in afwachting zeker gelukkiger maken.

Familie, het toneel

Ik mocht de avant-première van het toneelstuk “Familie” bijwonen. Het gaat over een familiedrama bij de familie De Meester in 2007 in Calais. Het acteurskoppel Filip Peeters en An Miller en hun twee dochters spelen, hun twee honden zijn er ook bij. Het stuk van de Zwitserse auteur en regisseur Milo Rau is de interpretatie van de laatste avond van een gezin dat samen zelfmoord pleegt. Het gezin De Meester had geen te achterhalen problemen als gezondheid, werk, geld of gebroken relaties. Toch hingen ze zich samen op. De moeder laat enkel een briefje achter: “We hebben het verkloot, sorry”. Op het toneel zien wij niet zo zeer het verhaal van de familie De Meester maar ook dat van de familie Peeters en een beetje van iedereen die in de zaal zit. Uiteindelijk kijken wij altijd naar een verhaal vanuit de eigen beleving, ook hier.

Sometimes being silent is the only way to speak the truth

Het gezin Peeters-Miller ging samen met de regisseur nadenken over hoe een dergelijke laatste avond er kan uitzien. Het decor was prachtig, de vertolking grandioos, de locatie -NTG Gent- super. Daarover ga ik het niet hebben. Ik kan enkel zeggen: “Het stuk speelt voor mij nog door, het blijft hangen en de vragen in mijn hoofd vermeerderen zelfs.”

Hoopvol

Hoe ik voelde ik mij tijdens de voorstelling? Hoopvol, tegen beter weten in. Zelden voerde ik een dergelijke innerlijke strijd tijdens een toneelstuk. De inleider zei vooraf dat ze het publiek niet zonder hoop konden wegsturen en dat woord was bij mij meer doorslaggevend dan de zelfmoordactie waarvan ik wist dat ze zou komen. En toch wijst niets op een dergelijke afloop als je in het moment naar het toneel kijkt. Daar wou ik blijven, in het moment en bij momenten lukte het. De avond bij het gezin verloopt rustig. Iedereen doet wat hij of zij elke avond doet. De avondrust in het gezin was er een waarvan ik, als moeder van drie vaak gedroomd heb. Was het de rust die mij de hoop gaf? Ik betrapte mezelf er constant op dat ik bleef hopen dat dit fijn gezin geen zelfmoord zou plegen.

De hondjes

En toen begonnen ze zich voor te bereiden. Elektriciteit? Water? Huisvuil? De hondjes?… Dit gaf mij een diepe schok. Dat het gezin zelfmoord zou plegen werd gaandeweg duidelijk maar wat zouden ze doen met de hondjes? Zij hadden er toch niet voor gekozen? In de stilte van mijn stoel in de muisstille zaal zat ik mij zorgen te maken over de hondjes. En dan kwam het moment dat de moeder schreef: “Wij hebben het verkloot, sorry.”

Verkloten wij het niet allemaal?

Waar slaat dit op? Naast het verhaal van de familie De Meester en de familie Peeters komt hier ook mijn en misschien wel jouw verhaal om de hoek kijken. Verkloten wij het omdat we onvoldoende zorg dragen voor het milieu? Of omdat we te veel met ons werk bezig zijn en de kinderen daardoor te weinig of te veel aandacht geven? Of omdat we met teveel zijn en niet iedereen hetzelfde comfort kunnen of willen geven? Of omdat we te materieel geworden zijn en eigenlijk niet meer genieten van materiële zaken, al kijken we er voortdurend naar uit en kunnen we er niet aan weerstaan om ze te kopen? Of omdat we onze grenzen zo ver verleggen dat we mentaal niet meer kunnen volgen? Of omdat het gewoon te veel en te druk is? Of omdat we toegeven aan het streven naar perfectie, al weten we dat die niet bestaat? Of om de combinatie van al dit en zoveel meer?…

Waarden en normen

Gaat dit over een gezin en specifiek dit gezin die het verkloot heeft of slaat het op de mensheid die het verkloot en waarden en normen verloren is? En wat als dit gezin zich, ondanks alles, strijdbaar had ingezet om te blijven leven om uit het vele verklote toch iets te vinden om voor te leven? Ik lees in het programmaboekje dat het de bedoeling was om de nihilistische, melancholische, zelfs suïcidale tijdsgeest tentoon te stellen. Voor mij blijft het de vraag hoe een gezin zo diep kan vallen in het nihilisme. Hoe kan je kiezen voor het niets, boven het leven als je gezond bent? Of hoe kan je geloven dat alles beter is, als je gewoon besluit om er uit te stappen?

Tunnels en angst voor de dood

In mijn beleving is voor de dood kiezen die ene tunnel naar de dood inslaan. Wat doe je als er geen andere weg meer is in je gedachten dan die ene die zonder omzien naar de dood leidt? Een de tunnelvisie ontstaat door te weinig te praten en door andersdenkenden uit de weg te gaan. Eenzaamheid en de isolatie kunnen dodelijk zijn, je mist mensen die meningen laten herzien en een andere weg aanreiken. Of is in dit gezin de angst voor de dood gewoon weg? Stonden deze mensen zo ver dat ze elke doodsangst overwonnen? Bewust overwonnen, want ze waren niet ziek. Is het de angst voor de dood die anderen ervan weerhoudt om de stap te zetten? Dan geeft angst ons minstens nieuwe kansen.

Het stuk confronteert ons met een extreme realiteit. De commentaren in de kranten zijn niet min. Er wordt gevreesd dat het mensen die aan de grens staan, een duw kan geven.

Waar bleef die hoop?

En waar zat de hoop waar de inleider het over had? We kunnen niet genoeg waarde hechten aan het leven en blijven geloven dat, ondanks alles, alles toch weer goed komt. Het klinkt misschien als een naïeve gedachte maar het is de waarheid, achteraf, soms lang achteraf. Laat ons toelaten om naïef te zijn, het is een waarde die levens kan redden.

Ondanks de negatieve kritieken in de kranten wil ik wel zeggen: “Ga er heen, kijk er naar, beleef het en denk er over na.” Na de voorstelling was ik sprakeloos en ik wist dat ik er eerder iets zou over schrijven dan erover te praten. En ik weet dat niemand antwoorden kan geven op al mijn vragen.

Filip Peeters en An Miller en hun twee dochters spelen. Het stuk van Milo Rau is de interpretatie van de laatste avond van een gezin dat samen zelfmoord pleegt.