De Rechtvaardige Rechters, tijd voor een wonder

De vakantie is voorbij, ik ben door mijn voorraad vakantieboeken.  Over één boek wil ik het na deze vakantie toch hebben omdat het mij zo diep treft, omdat het voor mij het thema van deze tijd voor 100 procent benadert. En dat thema is “VERDRAAID”, ontleend en geïnspireerd op het boek ‘Verdraaide organisaties’ van Wouter Hart. Kort gezegd, we ontvluchten de waarheid zo hard dat we alle energie stoppen in de illusie.    

Nu naar het verhaal dat ik wil vertellen over de Rechtvaardige Rechters

Even het geheugen opfrissen…

De Rechtvaardige Rechters is het paneel linksonder van Het Lam Gods, geschilderd door de  gebroeders Jan en Hubert van Eyck. Het topwerk van de Vlaamse Primitieven. Het paneel werd gestolen in de nacht van 10 op 11 april 1934 samen met het paneel dat Sint-Jan de Doper voorstelt. Dit laatste paneel werd drie weken na de diefstal terug gegeven om de onderhandelingspositie te ondersteunen. Arsène Goedertier, een wisselagent uit Wetteren was betrokken bij de onderhandelingen en stierf vrij onverwacht. Algemeen werd aangenomen dat Goedertier de dief was en de enige die wist waar het paneel was. Zijn dood was voor de echte daders een gelukkig toeval. Er werd niet veel onderzoek meer gedaan tot de Duitsers tijdens de Tweede Wereldoorlog wel op zoek gingen naar het paneel.  Het verdwenen paneel blijft tot vandaag tot de verbeelding van amateurzoekers spreken. Dr. Paul De Ridder, die ik heel toevallig mocht ontmoeten in Firenze, kreeg de vraag om het dossier eindelijk af te handelen van zijn goeie vriend prof. Dr. Robert Senelle. Intussen zijn we bijna 20 jaar verder en schreef hij zijn zoektocht in een boek.

Een zeer droeve geschiedenis

In het boek  “De Rechtvaardige Rechters terug van weggeweest” pluist dr. Paul De Ridder de geschiedenis van het verdwenen paneel uit. Hij doet dat op een wetenschappelijke manier. Hij staaft elk feit met bewijzen. De inhoud en uiteindelijk de conclusies komen in lagen van onder het stof. Op het einde van het boek komt hij tot een onderbouwde synthese en komt de moederaap uit de mouw. Heb je zin om het boek te lezen? Doen! En blijf lezen. Als je het gevoel krijgt dat je dit al eens las, lees door want in de details zit de waarheid verscholen. Een verspreking als “Een zeer droeve geschiedenis” blijkt jaren later de synthese te zijn van het hele verhaal. Paul De Ridder hield en houdt alles bij, nauwgezet, hij maakt een levenswerk van deze droeve geschiedenis sedert hij in 2002 in vertrouwen werd genomen door prof. Dr. Robert Senelle.  En het licht aan het einde van de tunnel is er nog niet. Of wel?

Heel veel goede bedoelingen

Dit boeiend en voor mij zeer geloofwaardig boek vat de geschiedenis van “goede bedoelingen” samen. De panelen werden gestolen vanuit goede bedoelingen, om gedupeerden hun geld terug te geven. Operatie doofpot startte vanuit goede bedoelingen om vooraanstaande mensen en kerkelijke, financiële en politieke instituten te sparen. Het paneel werd ongewild beschadigd en daarna gerestaureerd, weeral vanuit goede bedoelingen. En toen waren er al zoveel verdraaiingen om de leugens te beschermen dat het moeilijk werd om stappen terug te zetten. En wie nu weet waar het paneel is, kreeg en krijgt “klodden” waar ze zelf niet echt voor verantwoordelijk zijn.  Veel goede bedoelingen leidden tot wat nu is, een onvolledig  meesterwerk, het Lam Gods. Volgens het boek hoeft dit niet, het paneel bestaat en is gerestaureerd.

Een gevoelig dossier

Het meesterwerk van de gebroeders Van Eyck heeft al een bewogen geschiedenis achter de rug. De panelen werden vroeger al uit elkaar gehaald, illegaal verkocht, vervalst, gesmokkeld, gegijzeld, gecensureerd door overschildering, verborgen gehouden, bedreigd door beeldenstormers en losgeldeisers, als een diplomatiek wapen aangewend, ontvreemd, overlangs doorgezaagd, gered door Australische dubbelagenten en dertien maal gestolen… En als een wonder kwam het telkens terecht. Behalve dat ene paneel en die laatste diefstal in 1934, toen het om een ‘gevoelig’ dossier ging.

We blijven rond de potten draaien

De verdraaiingen gaan verder. Waarom waren de recente theorieën van Marc De Bel en de theorie dat het paneel onder de markt van Dendermonde ligt voorpaginanieuws en moest ik van Paul De Ridder zelf vernemen dat hij een boek schreef? Waarom kreeg dit boek zo weinig persaandacht? Raar toch? Houden we dan echt meer van fictie dan van waarheid of zit er meer achter?

Lees het boek en je weet dat het paneel niet verloren is, het bestaat, is veilig maar kan niet naar buiten komen omwille van de ‘verdraaide’ geschiedenis.

Mijn theorie

Kijk, ik ben geen grote geest, al zeker geen wetenschapper maar iemand voor wie de essentie primeert en ik heb ook een theorie omdat ik mij inleefde in de mensen die dat paneel moeten naar buiten brengen.

Stel dat ik doordat mijn voorouders de eigen reputatie of die van andere belanghebbenden beschermden, mij achterlieten met het paneel, wat zou ik dan doen? Dan had ik het paneel gewoon terug gegeven toen het werk recentelijk gerestaureerd werd. Het was een ideale gelegenheid om het valse paneel te vervangen door het echte en op een goeie dag laat je dat door een onschuldige kunstkenner vaststellen.

Misschien gebeurde dat al. Misschien staan wij in de Sint-Baafs Kathedraal gewoon te kijken naar de echte Rechtvaardige Rechters. Het paneel dat gestolen werd door mensen met een groot hart die voelden dat ze net als Robin Hood de kleine man moesten verdedigen. In een ander verhaal waren ze helden geweest.

Zo kan het toch? Het hangt er gewoon! Alle goede bedoelingen zijn gezuiverd, de leugens vergeven en geef toe, “Ons Heer” heeft grotere wonderen verricht.  “Et alors?” is een goed antwoord op elke vraag.

Lees het boek, en spreek geen oordeel uit, spaar al je emoties voor het moment dat je hoort dat het paneel gewoon terug is. Laat het verleden met rust, loof de inspanningen van Prof. Senelle en dr.Paul De Ridder en gun Arsène Goedertier eindelijk de eeuwige rust. Hij was geen dief maar gewoon iemand met goede bedoelingen.   

“Laat ons bidden”. “En ga nu in VREDE”. “Wij danken God.”             

De verdwijning van de Rechtvaardige Rechters

Schrik niet, ik weet meer over het verdwenen paneel “De Rechtvaardige rechters” en ik ga het jullie vertellen in deze blog.

2020 is het jaar van Van Eyck in Gent en voor die gelegenheid werd het Lam Gods van de gebroeders Van Eyck gerestaureerd. Het werk, het wereldberoemde drieluik “De aanbidding van het Lam Gods” zette de Europese kunstgeschiedenis in 1432 op zijn kop. Vandaag is het één van de invloedrijkste schilderijen ooit. De schilders schilderden het werk in Gent. Het meesterwerk hangt terug in de Sint-Baafskathedraal en we mogen het geweten hebben want de ogen van het “Lam Gods” hebben ons al via verschillende media fel staan beloeren. Het werkt hangt er terug maar het hangt er niet VOLLEDIG. Het paneel “De rechtvaardige Rechters” hangt er niet.

Vandaag mochten burgemeester Mathias De Clercq, kanunnik Ludo Collin, rector Sint-Baafs, en Hélène Dubois, hoofd restauratie Lam Gods tekst en uitleg in de Zevende Dag. Boeiend hoe de burgemeester het schilderij als een verbinding tussen alle mensen ziet. Op het einde van het gesprek vroeg Lisbeth Imbo of er een verrassing aan kwam in verband met het verdwenen paneel. Niemand wist ergens van, of deed alsof maar de kanunnik zei letterlijk: “Ik weet misschien iets meer.” Toen de presentator doorvroeg, begon de man gegeneerd rond de pot te draaien. En dat viel mij heel sterk op want IK WEET MISSCHIEN iets meer!

Mijn verhaal begint in de paasperiode in 2018. Mijn vriendin en ik verkenden Firenze in de paassfeer. Vrouwen onder elkaar denken pratend en praten denkend. Plots, in een stille straat wenkt een man ons en hij zegt lachend dat er ook in Firenze mensen zijn die Nederlands begrijpen.

De vriendelijke man trakteerde zichzelf en ons op zijn dagelijkse espresso. Hij had ons een verhaal te vertellen en hij begon met de vraag: “Ken je mij. Ik was de primeur van het journaal op VRT op 28 maart 2014?” Wat een perfecte openingszin, onze aandacht was gewekt.

De man is Paul De Ridder. Hij was recent als verteller – onderzoeker – presentator te zien in Bruzz, het zaterdagmiddagprogramma op één over Brussel. Hij bracht er verschillende weken een prachtige reportage over het leven van Bruegel. Dr. Paul De Ridder studeerde geschiedenis en is Doctor in de Middeleeuwse Geschiedenis. Hij was Hoofdconservator van de Koninklijke Bibliotheek te Brussel. Via zijn werk, zo vertelde hij, maakte hij kennis met Prof. Dr. Robert Senelle, grondwetspecialist. Deze vertelde Paul De Ridder dat hij sinds 1968 poogde om het, sedert 1934, verdwenen paneel van de “Rechtvaardige Rechters” terug te laten keren naar de Gentse Sint-Baafskathedraal. En vanaf 2009 stond De Ridder zijn vriend bij in zijn zoektocht maar Robert Senelle stierf in 2013.  

Het verhaal van de Rechtvaardige Rechters van Prof. Senelle en Dr. Paul De Ridder is een heel ander verhaal dan al wat we al hoorden over de verdwijning. In de nacht van 10 op 11 april 1934 verdwenen uit de Joos Vijdkapel van de Gentse Sint-Baafskathedraal twee panelen van het wereldberoemde altaarstuk van het “Lam Gods”. Eén van deze panelen, Sint-Jan de Doper, werd na onderhandelingen met de “afperser” op 29 mei 1934 teruggegeven. Op 25 november 1934 overleed de Wetterse wisselagent Arsene Goedertier en hij werd aangewezen als de dief. Het paneel “De Rechtvaardige Rechters” blijft spoorloos. Er werd zelfs niet te hard naar gezocht tot de Duitse “Oberleutnant” Koehn tijdens de Tweede Wereldoorlog ijverig op zoek ging naar dit kunstwerk. Hij voerde als eerste een grondig onderzoek.

Het verhaal dat wij hoorden op het zonnige terras in Firenze is een verhaal van chantage, zoeken naar een gemakkelijk slachtoffer, omdat hij stierf, van misbruik van vertrouwen, spelen met geld van onschuldige slachtoffers, verdoezeling van bewijslast, mensen die weggepromoveerd werden, een paneel dat terug gevonden werd en dan weer niet, over de restauratie van het paneel in de jaren 60. Het is een verhaal van mensen die zwijgen om het verleden, zichzelf, maatschappelijke en politieke organisaties en families niet te schaden.

Is je interesse gewekt? Dr. De Ridder heeft een website waarop hij alles haarfijn uitlegt; www.paulderidderrechtvaardigerechters.com. Het was voor ons een middag waarop we dankbaar waren om zoveel boeiende informatie die heel plausibel lijkt. Paul De Ridder is een boeiende en fantastische verteller maar ik laat jullie het verhaal liever zelf lezen.

Terug thuis wou ik er ook meer over weten. Het plaatselijk Davidsfonds gaf een lezing over de verdwijning van en de zoektocht naar het paneel. Voor de man die zich gespecialiseerd had in het onderwerp was Arsene Goedertier terug een ordinaire dief, terwijl hij in het verhaal van Paul De Ridder een Robin Hood was, die het paneel als chantage gebruikte om “bestolen mensen” hun geld terug te geven.

Ik kon het niet laten en vertelde de spreker en de toehoorders verhaal dat ik in Firenze hoorde. Plots zei de spreker: “Misschien gaan ze het verdwenen paneel terug geven in 2020, het Van Eyckjaar in Gent.

Kijk, daar moest ik deze morgen aan denken toen ik naar de Zevende Dag keek. Het is 2020, laat dat paneel nu maar komen. Dank je wel, Paul De Ridder, voor de heerlijke koffies, de zeer interessante informatie en ik hoop echt dat jullie het bij het rechte eind hebben. Het is een prachtig verhaal, een verhaal van maatschappelijke verantwoordelijkheid.

De deken van de Sint-Baafskathedraal zei dat de indringende ogen van het Lam hem aanzetten om al zijn wereldlijke goederen achter te laten. Misschien zetten de ogen ook aan om het paneel vrij te geven.  

2020 Van Eyckjaar in Gent